Elit Parisin tipik nümunəsi: Tuluz-Lotrek

Kabareləri və parlaq rəqs salonları ilə məşhur olan Paris “Fin de Siecle”də (18-ci əsrin bitişində) əyləncə şəhəri olaraq görülürdü. Fərdin mədəniyyətinə önəm verən bir əsrdə məkan sahibləri (eləcə də təşkilatçılar) müğənnilər, rəqqaslar və aktyorlar kimi ulduzların reklamını etmək fərdin tanıdılması baxımından nə qədər avantaj gətirdiyini gördülər. Bir çox sənətkar afişa mövzusunda ən bacarıqlı sənətkara Anri de Tuluz-Lotrekə çevrildilər. Rəssamın çarpıcı və yenilikçi əsərləri Aristid Brüan, Janna Arvil və İvetta Qilber kimi sənətkarları bir markaya çevirdi. Beləcə, məşhur mədəniyyətin doğuşunun xəbərçisi oldu.

Tuluz-Lotrek Monmartrın bohem havasına maraq duyurdu və buranı boğucu ev ortamından qaçmaq vasitəsi olaraq görürdü. Nadir görülən bir sümük xəstəliyinin nəticəsi olan qısa ayaqları tez-tez özünü yad biri kimi hiss etməsinə səbəb olurdu. Sənətkar və artistlər arasında nəhayət qəbul gördü və böyük həyəcanla etibarsızlaşmasına səbəb olan gecə həyatına atıldı. Gecə məkanlarına davamlı olaraq gedən oldu və burada oturaraq gördüklərini çəkərdi. Şotlandiya Milli Qalereyasında “Pin-ups: Toulouse-Lautrec and the Art of Celebrity” qaleriya müdiri olan Hanna Broklherst nəzakəti, sədaqəti və çəkiciliyi ilə bilinən sənətkar üçün “hər şeyi içən biri olaraq şöhrət qazanmağa başladı” dedi.

Parisə gəlişi tarixdəki ən həyəcanlı dövrə-Qərbin “çap rəsmi” dövrünə dəng gəldi. “Afişanın atası” Jül Şere ilk böyük litoqrafik çap maşınlarını Parisə gətirərək alətin rəng istifadəsində inqilab yaratmışdı. Avanqard sənətkarların yeni texnologiyanı sürətlə mənimsəmələri ilə çap və kolleksionerlik artım göstərdi.

Eyni zamanda reklam materiallarının yayımlanmasını məhdudlaşdıran qanunların yumşaldılması təşəbbüskar yeni mədəniyyət mərkəzi idarəsinin yeni incəsənət biçimini reklam vasitəsi olaraq həyata keçirib Paris küçələrini əsl incəsənət qalereyasına çevrilməsini təmin etdi.

Tuluz-Lotrekin böyük çıxışı 1891-ci ildə əfsanəvi “Mulen Ruj”un yaradıcısı Şarl Zidler ondan bir afişa hazırlamasını istəməsi ilə oldu. Şere 2 il əvvəl bu məkanın ilk afişasını hazırlamışdı. Parlaq rəngləri və gözəlliyi ilə əyləncəli dizaynı Rokoko cərəyanından təsirlənmiş, diqqət çəkici qadınlardan ibarət idi, amma performanslarının fərdiliyi haqqında heç bir məlumat vermirdi.

Lotrek “Mulen Ruj”dakı ən məşhur rəqqasları rəsmlərinin mərkəzinə yerləşdirdi, onları düz formaları halında, cüt halda və yapon nəşrindən təsirlənərək ətrafı qalın qara cizgilərlə çəkdi. Bulanıq və asidik palet boyalar məkan içində tapıla biləcək rahatlıq və əyləncə kombinasiyasını qüsursuz şəkildə əks etdirirdi.

Lotrekin performans sənətkarları yaxından tanıması onları bir neçə fırça zərbəsi ilə çəkməsini təmin etdi. “La Goulue” (Digər qadın) müştərilərin içkilərini yuvarlama alışqanlığından əldə edilən taxma addır. Digər qadın ortada can-can rəqsi (XIX əsr Fransasında məşhur rəqs növü) edərək ətəyini çevirir, partneri Valentin le Dezosse (Sümüksüz Valentin) ön planda özünə xas qıvraq hərəkətlət edir.

Broklherst deyir: "Küçələr posterlərlə dolu olduğundan xüsusi afişa önə çıxmalıdır." Tuluz-Lorekin çaşdırıcı dərəcədə novator afişaları bunu bacardı. Daha əvvəli tayı-bərabəri olmamışdı. Broklherst "İnsanların müasir baxışı səbəbi ilə küçələrdə olan afişalar bir cür narahat edirdi. Qəribə qarşılanmasına rəğmən insanlar tərəfindən sevildiyi görünürdü" deyə əlavə edir.

Afişanın 3.000 kopiyası Parisin divarlarına yapışdırılaraq anidən sensasiya yaratdı və Tuluz-Lotreki haradasa bir gecədə ulduz halına gətirdi.

Lotrek oriental dekorasiyası səbəbi ilə qısa ömürlü olan məkan "Le Divan Japonais" üçün çəkdiyi afişa il bir daha çığır açdı. Afişanın başlıca nöqtəsi rəqqas Janna Avrilin fiquru ilə buranın o dəqiqə görülməli yer olduğunu önə sürən, izləyicinin yanında yer alan musiqi tənqidçisi Eduard Düjardenin rəsmidir.

Sənətkar arxa planda yer alan fiqurun üzünü qırparaq cəsur yenilik gətirir. Bu fiqurun özünə xas uzun qara əlcəklərlə eyniləşən müğənni İvetta Qilber olduğu hər kəs tərəfindən anlaşılır. Rəsmdəki fiqurun üzü olmadan belə tanınması sənətkar üçün böyük uğurdur.

Broklherst deyir: "Bu kabarelərin və rəqqasların cazibələri qəribəliklərindən gəlirdi. Digərlərinə bənzəmirdilər. Hamısının özünə xas şəxsiyyəti və özəllikləri vardı. İnsanlar da bunu sevirdi. Lotrek də bu konsepti mənimsədi."

Çox keçmədən Avril Tuluz-Lotrek tərəfindən çəkilən ilk afişanın reklamını etdi. Əsrin böyük ulduzlarından və Monmartr ikonası olan Avril afişaların şöhrətə qovuşdurduğunu anlayınca qeyrətli biçimdə şəxsi markasını yaratdı.

Avril Lotrekin yaxın dostu oldu. Hətta sənətkarların məşhur axşam yeməklərində sənətkara yoldaşlıq edərdi. Tuluz-Lotrek yaxşı aşpaz və qonaqprvər ev sahibi idi. O dövrün məşhurları ilə sosiallaşmağı sevdiyi aydındır. Şübhəsiz, o, kütlənin içində olmağının karyerası və şəxsi tanışlıq baxımından olduqca faydalı olduğunu bilirdi, ancaq onları "öz insanı" olaraq gördüyünü də həqiqətən hiss etdiyini fərq etdi.

Məşhurlar Lotrek ilə özlərini yaxın hiss etdilər. İvetta Qilber mahnı siyahıları, fərdi kolleksionerlərin nəşrləri və 2 litoqrafiya kitabı kimi Tuluz-Lotrekin bir çox işində digər sənətkarlardan daha çox yer aldı. Bunlardan ilki bir sənətkarın tək bir sənətkara həsr edilmiş kitabının hazırlanmasında əmsal olmadığından sensasiya yaratdı. Albom Qilber və Tuluz-Lotrek tərəfindən imzalanan məhdud sayda, yalnız 100 ədəd çap edildi və məşhur xatirələrinin ən keçmiş örnəklərindən birini yaratdı.

Bəlkə də Lotrekin bənzərsiz təsvirlərinə olan sədaqəti bir az irəli getdi. Oktyabr 1894-cü ildə "La Vie Parisienne" dərgisi Qilberin "afişanın təqlidi kimi görünməsindən" artıqlaması ilə sarı olan saçlarından, həddən artıq qırmızı olan dodaqlarından, çox qara olan əlcəklərdən və çox yaşıl olan kəmərindən şikayətləndi.

Müğənni və şair Aristid Brüan başqa bir performans sənətkarı idi. Broklherstə görə o, yaşayan poster kimi idi. Yumşaq qara papağı və çiyinlərinə atdığı qırmızı şərfi imzası kimi idi və təsvir edilməyə dəyərdi. Amma Tuluz-Lotrekin ən ikonik afişası olmasına rəğmən haradasa heç bir yerdə yer almırdı. Les Ambassadeurs idarəçiləri bu afişanı heç bəyənməyib onu həddin artıq zidd görürdülər. Brüan fikirlərini dəyişdirmələri üçün onları təhdid etmək məcburiyyətində qaldı. İstədiyini əldə edən Brüan bütün Parisi afişalarla örtdü. Bu durum bir jurnalistin ona Bizi Aristid Brüanın rəsmindən kim xilas edəcək? Özünüzlə üzləşmədən irəliləyiş əldə edə bilməzsiniz deyə bağırmasına səbəb oldu.

Lotrek novator işlərə imza atmağa davam edirdi, amma balanssız həyat tərzi özəlliklə də absentə olan sevgisi onu yavaş-yavaş yox etməyə başlayırdı. 1897-ci ildə alkoqol asılılığı simptonlarını göstərməyə başladı. Lotrek insult keçirdi və 1901-ci ildə anası onu iflic keçirdiyi və öldüyü evinə apardı. 36 yaşı vardı.

Faciəli şəkildə məşhur mədəniyyətini icad etməyə yardım edərkən Lotrek eyni zamanda bu mədəniyyətin qurbanı oldu. Bununla birlikdə fövqəladə bacarığı sayəsində rəsmlərində reklamını etdiyi o şəxslərin şöhrətlərinin davamını təmin etdi və onları bir dövrün emblemi halına gətirdi.

ƏTRAFLI

Yaponiyanın "toxunulmazlar"ı-burakuminlər

Burakumin-Yaponiyada yaşayan azlıqlardan biridir. Burakuminlərə "Yaponiyanın pariyaları" da (Hindistan kasta sisteminə görə kastadan xaric olan, heç bir ictimai təbəqədən olmayan, hər cür haqlardan məhrum olanlar) deyilə bilər. İngiliscə qarşılığı "Hamlet people"dir.

Keçmiş feodal Avropa toplumlarında təbəqələndirmə əsasən "zədagənlər-rahiblər-burjualar-kəndlilər" halında ikən iyeyarxik sıralanmanın Yaponiyadakı halı "samuraylar-fermerlər-sənətkarlar-tacirlər" şəklində idi. Tacirlərin ən aşağı təbəqə olmasının səbəbi davamlı pulla məşğul olmaları və bunun namussuz iş olduğu düşünülməsi idi. Yenə də xalqın ən aşağı təbəqəsi tacirlər deyildi. Yapon mibun sisteminə daxil belə edilməyəcək qədər xor görülən bir qrup daha var: Burakuminlər.

 Buddizm inancında bütün canlılar önəmlidir və ən kiçik canlını belə nə məqsədlə olur-olsun, öldürmək qadağandır. Oxşar şəkildə Şintoizmdə də qan və cəsədlərlə məşğul olmaq uyğunsuzdur və ölmüşlərin ruhlarına hörmətsizlik olaraq qəbul edilir. Buddizm və Şintoizm təsirində olan Heyan dövrü Yaponiyasında da bu durum fərqli deyildi. Müharibədə ölən insan və heyvanların gömülməsi, məzarların rutin baxımlarının edilməsi və müharibə sahələrindən kəsik üzvlərin toplanması müharibələrlə dolu Yaponiya tarixinin ehtiyaclarındandır. Eyni dövrdə yüksəlişə keçmiş "takagari" (şahinçilik) fəaliyyətlərində istifadə edilən quşların yemlərini hazırlamaq da bu 2 din baxımından pis işdir və bunlarla məşğul olmaq istəyən yoxdur.

Bu durumun fərqində olan Buddist və Şintoist məbədlri XVI əsrin sonlarına doğru baş-başa verdilər və bu işlər üzərində sıxlaşacaq burakumin sosial təbəqəsini yaratdılar. Bu və ya o səbəblə toplumdan xaric edilmiş "eta" (həddindən artıq pis) deyilən kəsləri özləri üçün qurulmuş buraku və ya etamura adı verilən kiçik obalarda toplayaraq insanlarla bütün əlaqələini kəsdirlər. Ağırlıqlı olaraq cəsədlərin təşkil edilməsi, qəssablıq və dəriçilik kimi işlərlə məşğul olan etalar vətəndaş sayılmadıqları üçün vergidən də azad edildilər. Xalqa da bu etaların insan belə olmaqlarını, onlarla dostluq etməmələrini və alış-veriş etməmələrini tənbehlədilər.

Etalar xaricində 'hinin" (insan olmayan) deyilən başqa bir burakumin cəmiyyəti daha var. Əsasən keçmiş məhkumlar və yetim dilənçilərdən ibarət olan hininlər ağır və təhlükəli işlərdə çalışdırılırdılar. Etalar kimi toplumdan izolyasiya şəklində yaşayan hininlər onlardan fərqli olaraq gündüz vaxtı normal kəndlərlə mühafizlik və çöpçülük kimi işlərdə işləyə bilirdilər. Ayrıca doğumlarından ölümlərinə qədər eyni sosial statusa məhkum olmuş etaların əksinə hininlər müəyyən məbləğ ödəmələri qarşılığında bu statusdan qurtularaq samuray ola bilmək şansı belə əldə edə bilirdilər.

Edo dövrünün başlanması ilə mibun sisteminin daha da kəskin xətlər qazanmasına səbəb oldu. Burakuminlər digər təbəqələrdən olan insanlarla əlaqə halındaykən göz təması qurmamaq və papaqlarını çıxartmaq məcburiyyətində idilər. Fiziki təmas da tamamilə qadağan olunub, reallaşa bilməsi sadəcə eta olmayan biri tərəfindən bir ritual ilə arındırılmaları şərti ilə mümkün idi. Normal insanın yeddidə biri olaraq sayılan etaların öldürülməsi də cinayət sayılmırdı. Buna görə samurayların yeni qılıncları test etmək məqsədilə eta kəsməsi durumu (temashigiri) qeyri-adi deyildi. 

Meydzi dövrünün 2-ci ilində, yəni 1871-ci ildə qüvvəyə minən "Senmin Haishirei" və "Kaihorei" qanunları mibun sistemini ortadan qaldırıb burakuminləri rəsmi olaraq bərabər vətəndaş mövqeyinə gətirmiş olsa da, xalq içində bir çox problemin doğulmasına da yol açdı. Varlı burakuminlər bundan sonra vergi ödəməkdən məmnun olmadılar. Normal xalqı isə burakuminlərin aralarına qarışacaq olması fikri narahat etdi. Bunun nəticəsində müxtəlif şəhərlərdə qiyamlar çıxdı və çox insan həyatını itirdi.

Burakiminlər kağız üzərində bərabər hüquqlarına qovuşmuş olsalar da, özləri və məkanları hələ rəsmi kağızlarda "kyuueta" (keçmiş eta), "shinheimin" (yeni vətəndaş), "tokushu buraku" (özəl oba) kimi etiketlərlə müəyyən edilməkdə idi. 

XX əsrin əvvəlində "Dowa" (inteqrasiya) və "Suiheisha" (bərabərçilik) hərəkatları baş göstərməyə başladı. Dova hərəkatı burakuminlərin həyat standartlarını yaxşılaşdırmaq və Yaponiya toplumuna inteqrasiya olmalarını asanlaşdırmaq məqsədi güdərkən Suyheyşa hərəkatı burakuminlərə ayrı-seçkiliyin önünə keçməyə çalışaraq bunu edən qurum və quruluşları ağır şəkildə tənqid edirdi.

Günümüzdə sayları 3 milyon olan burakuminlərlə bağlı problemlər keçmişə nəzərən böyük ölçüdə azalmış olmaqla birlikdə, xüsusən mühafizəkar kəsim içərisində burakumin olduğu bilinən şəxslərlə bu gün belə evlənilməyib, burakumin olduğu anlaşılan şəxslərə iş verilməməkdədir.

ƏTRAFLI

Tibb tarixinin qara ləkəsi

Elm qarşısına fərqli sahələrdə insan həyatını asanlaşdırmağı məqsəd qoyur. Bilinməyənin sirlərini kəşf edir, varlıqdan yoxluğa həyatın sirlərini müzakirə edir. Əsasən varlığımıza dəyər qatır, bəzənsə böyük acılarla hər şeyi yox edir.

Bir dərman ucbatından bütün dünyanın ortaq olduğu inanılmaz laqeydlik və ölən-şikəst doğulan 10.000-dən artıq körpə...

İnsanların həyatını kabusa çevirən olayın təməlləri 1957-ci ilin oktyabrında atıldı. Arxasında dövrün uğurlu, amma son dərəcə psixopat həkimlərin olduğu bir qrup "Thalidomide” maddəli “Contergan” adını verdikləri "məsum" dərmanı istehsal etdilər. Beləcə dünya tibb tarixinin ən böyük utancı başlamış oldu: Talidomid faciəsi

 KABUS ALMANİYANIN AAXEN ŞƏHƏRİNDƏ BAŞLADI

"Grünenthal" firmasının istehsal etdiyi "Contergan" adlı dərman hamilələrdə yuxu problemlərini və səhərlər hiss etdikləri narahatlıqları aradan qaldırmaq üçün istehsal edildi. 1957-ci ildən 1961-ci ilə qədər Qərbi Almaniyada satışda qaldı, dərman Avstraliyaya qədər qitələrarası satış şəbəkəsinə çıxmışdı. Dövrün xəbərləşmə və qarşılıqlı təsir şərtləri bugünkü kimi deyildi. 50 ölkədə satılan Talidomid maddəsinə sahib fərqli dərmanlar vücudlara yayılmağa başlamışdı. Nəticə ağır oldu: 90.000-dən artıq düşük, 10.000-dən artıq şikəst və ölüm.

ƏN MƏSUM OYUNLAR BELƏ ÇOX ÇƏTİNDİR

Reseptsiz satılan "Contergan" instruksiyada "hamilə qadınlar, ana və uşaqlar tərəfindən güvənlə istifadə edə biləcəyi" yazırdı. Halbuki yetərli testlər aparılmamış, hətta bəzi sınaqlarda toksit durumlar fərq edilmişdi. Dərman yenə də satışa buraxıldı və dövrün ən çox satılan məhsullarından oldu. Zamanla saylar artmağa başladı. Körpələrin əlləri və ayaqları inkişaf etmir, qasıqdan və ya çiyindən qolsuz-ayaqsız deformasiya əlamətləri üzə çıxırdı. Körpələrdə korluq və karlığa da rast gəlinirdi.

  
TİBB ETİKASI VƏ NASİST HƏKİMLƏR EYNİ CÜMLƏ İÇİNDƏ

Henrix Mükter (1914-1987) Hitlerin ari irq çalışmalarının həvəsli həkimlərindən biri idi. Tif xəstəliyi üçün peyvənd yaratmaqda olan Mükter bunun uğrunda yüzlərlə məhkumun ölümündən də günahkar idi. Tif virusu vücud xaricində yaşamadığı üçün nasistlərin əsir aldıqları məsum insanlar üzərindən sınaqdan keçirilirdi. Bu psixopat həkim yüz minlərlə insanın həyatını kabusa çevirən "Contergan" adlı dərmanın da yaradıcısıdır.

Boşuna "nasist həkimlər" demirik. Talidomid layihəsinin başında duran adam nasistlərin ittiham edildiyi Nürnberq məhkəmələrində hökm geyinmiş Otto Ambrosdur.

Əslində "Grünenthal" firmasının tarixində nasistlərin yeri çok ayrıdır. Firma birbaşa Nasist Partiyası üzvü Vits qardaşlar tərəfindən parfüm və təmizlik məhsulları yaradan bir kimya şirkəti olaraq quruldu. Bu şirkət müharibədən sonra nasistlər üçün gizli cənnət olacaqdı.

Aaxen müharibədən sonra nasistlərin Cənubi Amerikaya qaçış marşrutu üzərində idi. Brüssel və Hollandiya bağlantılı bu xətt yerli xalq tərəfindən qaçışı simvolizə edən "siçan marşrutu" olaraq adlandırılırdı. 
 

QÜSURLU DOĞUM SAYINDA ANLAŞILMAYAN ARTIMLAR

Bütün dünyada sayı artır, amma qüsurlu doğumların səbəbi tam olaraq bilinmirdi. Zaman keçdikcə gözlər "Contergan"a çevrilsə də, "Grünenthal" ittihamları rədd edir, hətta üstünü qapatmağa çalışırdı.

HAMİLƏLİYİN İLK 3 HƏFTƏSİNDƏ ÖLÜMCÜL XƏTA

Dərman satışa çıxdıqdan 4 il sonra 1961-ci ildə hamburqlu uşaq həkimi olan Vidukind Lens tərəfindən mərcək altına alındı.

Lens özəlliklə erkən hamiləlik dövründəki Talidomid istifadəsini və qüsurlu doğumlarla bağlı sübutları "Grünenthal"a təqdim etdi. Noyabr ayının ortalarına doğru firmanın artıq qaçacaq dəliyi qalmamışdı. "Contergan" satışdan yığıldırılmağa başlandı.

NASİSTLƏR BİR DAHA MƏHKƏMƏDƏ

Məhkəmə işləri açılmağa başlanır. İlk məhkəmə işi 1970-ci ilin aprelində yekunlaşır. "Grünenthal" dərmanın yıxıma uğratdığı ailələrə toplam 100 milyon mark ödəməyə məhkum edilir.

HƏYATDA QALANLAR ÜÇÜN ÖMÜR BİÇMİŞDİLƏR

Bugün Almaniyada yaşları 48-52 arasında dəyişən təxminən 2.700 "Contergan" qurbanı yaşayır. "Grünenthal"ın xəstə yaxınları və xəstələrə qarşı vurdumduymazlığı səbrləri çoxdan daşdırmışdı.

Olaydan haradasa 50 il sonra firma tərəfindən gələn ilk üzr məmmun edici deyildi. Klaudiya Şmidt-Herterix adlı qurban "Bizim ən çox 18 yaşımıza qədər yaşaya biləcəyimizi təhmin edirdilər" deyir.

AZAD QAÇIB OYNAMAĞA HƏSRƏT

İlk qurbanlar durumu eyni zamanda ən faciəli olanlardır. Qüsurlu doğulan körpələrdə problemin nə olduğu bilinmədiyi üçün dəqiq diaqnoz qoyulmur və bəziləri 5-6 yaşlarından sonra zehni əngəlli ola biləcəkləri səbəbi ilə ağıl xəstəxanalarına yazdırıldılar.

Əslində zehni olaraq heç bir problemi olmayan uşaqlar xəstə uşaqlarla eyni koğuşlarda qalmaq durumunda qalır və onlarla oxşar müalicələrə məruz qalırdılar.

HƏR ŞEY ÜÇÜN ÇOX GECDİR

Dərmanın Almaniyadakı təsirləri sübut olununca xəbər dünyada sürətlə yayılır. İngiltərədə dərmandan istifadə edən körpələrdə həyatda qalma faizi 1-ə 10 səviyyəsindədir. Yəni yaşayan yaşayan hər körpəyə qarşı 10-ü ölür.

Bugün İngiltərədə Talidomid istifadəsi ilə bağlı problemlər yaşayan 470-dən çox xəstə var. Kanada, Avstraliya və Yeni Zellandiyada qüsurlu doğumların yanında hökümətlərin anlaşılmaz sərt tutumu hüquqi mübarizədə son dərəcə çətin proseslər yaradır.

İNSANOĞLUNA DÜŞMƏN QƏRİBƏ DÜNYA

"Grünenthal" fantastik tarixinə rəğmən bugün hələ fəaliyyətdə olan 2012-ci il rəqəmləri ilə 975 milyon avro gəliri ilə böyük şirkətdir. Firmanın mərkəzi hələ qurulduğu yer olan Stolberq şəhərindədir. Şəhər eyni zamanda "Talidomid uşaqları" deyilən qurbanlar tərəfindən tez-tez ziyarət edilir. Firma işçilərinin qurbanlarla dialoqa girməsi qadağandır. Stolberqə gələn qurbanların bir çoxu artıq firmanın mühafizləri tərəfindən avtomobillərindən belə tanınır. Əlbəttə ki, onların içəri girməsi tamamilə qadağandır.

MƏTBUAT AZAD OLANDA, YAYIM QADAĞASI OLMAYANDA...

2007-ci ildə çəkilən "Contergan" filmi böyük əks-səda doğurur. Dosye təkrar açılır, qurbanların geri qalan həyatları və baxımları üçün yenidən dəyərləndirmə aparılır. Məhkəmə "Grünenthal"ı 50 milyon avro ödəməyə məhkum edir. Bunun səbəbi olaraq həyatda qalan qurbanlar üçün öncəki ödənən təzminatın tükənmiş olması göstərilir.

MODERN TİBBİN UTANC ABİDƏSİ

Stolberq şəhərində ölən uşaqların və şikəst qalan xəstələrin xatirəsinə bürünc heykəl ucaldılır. Firmanın 50 ildir xəstələri və ailələri görməzdən gəlmə səyi bir üzr nitqlə təsəlli edilməyə çalışır. Hətta heykəlin pulunu ödəməyi təklif edən firmaya bir daha sərt reaksiyalar gəlir.

TALİDOMİD GÜNÜMÜZDƏ DƏ SATIŞDADIR.

Talidomid bugün satışdadır və çox önəmli işlərə yarayır. Bu maddədən cüzzam və xərçəng çeşidlərində, hətta QİÇS müalicəsində belə istifadə edilir. Talidomiddən hamilələrin istifadə etməməli olduğu dərman kapsulların üzərində belə qeyd edilir. Bu olayın arxasında dərman istehsalı və sınaqlarında yeni standartlar müəyyən edilir.

BONUS: TOMAS KVASTHOFF

Bugün dünyanın ən yaxşı Bax şərhçilərindən biri olaraq göstərilən, "Grammy" mükafatlı, bas-bariton sənətkar, 1959-cu il doğumlu Tomas Kvasthoff Talidomidin ilk qurbanların arasındadır. Heç bir zehni problemi olmamasına rəğmən vücuduna görə iri başı, qol və ayaq sümüklərinin inkişaf etməməsi səbəbi ilə uşaq yaşda ruh və əsəb xəstəlikləri xəstəxanasına yazdırılmışdı.

Məşhur sənətkar o dövrü həyatının ən böyük kabusu olaraq xatırlayır. Alman lied-ləri mövzusunda mütəxəssis olan Tomasın eyni zamanda cazz albomları var.Hanns Eisler School of Music də professor olan məşhur sənətkar bugün hələ xəstəliyin verdiyi narahatlıqlardan dolayı konsertlərini ləğv etmək məcburiyyətində qalır.

ƏTRAFLI

Klimtin "Öpüş"ü

1862-ci ilin 14 iyulunda doğulan sənətkar 1918-ci ilin 6 fevralında həyata vida etmişdi. Bu müddət içində Qustav Klimt həm əsərləri, həm də şəxsiyyəti ilə müasir incəsənətin simvol adlarından biri halına gəlmişdi.

Avstriyalı rəssam Vyana yaxınlarındakı Baumqarten şəhərətrafında doğuldu. Atası zərgərliklə ailəsini dolandırırdı. Atasının peşəsi heç şübhəsiz Qustav Klimtin incəsənətinə təsir edən ünsürlərdən biridir.

1876-cı ildə Vyana İncəsənət Məktəbinə getmiş və buradan məzun olduqdan sonra 1886-1892-ci illər arasında Burqteatr ilə Vyana İncəsənət Tarixi Muzeyində divar rəsmləri çəkmişdi. Yenə bu dövrdə “Alleqoriyalar və emblemlər” adlı sərgilərə də qatılmışdı. Bu çalışmalarında isə qadın obrazından və qızıl rəngdən sıx istifadə etməkdədir.

Qustav Klimt 1897-ci ildə gənc sənətkarları ətrafında toplamış və yeni hərəkat başlatmışdı. Bu hərəkat Vyana İncəsənət Məktəbindən ayrılan sənətkarlar tərəfindən başlayaraq “Secession” adını almışdı. Qustav Klimt bu illərdə çəkdiyi rəsmlərində cəsur erotizmdən istifadə etmişdi.

Qısa müddət sonra “Secession” qrupu ilə birlikdə bir sərgi açaraq bu sərgi üçün Bethovenin 9-cu simfoniyasına ithafən bir friz hazırlamışdı. Bu frizlərdə çəkdiyi qadın obrazları çılpaqdı və bu çılpaq qadınların doğurqanlıq özəlliklərini ön plana çıxaracaq şəkildə çəkmişdi. Bu doğurqanlıq isə o dövrdə əbədiliklə  əlaqələndirildi.

1902-ci ildə yaratdığı bu əsərdə ştukaturka və müxtəlif vəsaitlərdən istifadə etdi. Frizin uzunluğu 34, 14 m, yüksəkliyi isə 2,15 m-dir. Bu rəsmdə obraz olaraq seçdiyi qızıl qadınlar, erotizm və qızıl elementləri daha sonra yaradacaq və sənətkarın şah əsəri olaraq bilinən “Öpüş” adlı əsərində də inkişaf etdirilmiş olaraq qarşımıza çıxacaqdı.

Klimt bu dönəmdə simvolizm və modernizm cərəyanlarından olduqca təsirlənərək bu cərəyanları yaymaq üçün böyük səy göstərmişdi.

“Öpüş” Klimtin Avropanın ən qeyri-adi rəssamlarından biri olduğunun sübutudur. Klimtin eşqə, ehtirasa və erotizmə çox güclü şəkildə bağlı olduğu bilinməkdədir. Özəlliklə sevdiyi 2 şey vardı: Biri qadınlar, digəri pişiklər.

Özəlliklə qızıl qadınları sevdiyini və buna görə obraz olaraq seçdiyini bilirik. Klimt ilə eyni dövrdə yaşayan bir çox incəsənət tənqidçisi atelyesində onu izləmək fürsəti tapmışdılar. Bu şəxslər Klimtin çox güclü cinsi impulsları olduğunu və cinsəlliyə düşkün olduğunu qeyd etmişdilər.

Bunu başqalarından öyrənirik, çünki Klimt həyatı boyunca səssiz insan olaraq tanınmış və əsərləri haqqında hər hansı yazı yazmamışdı. Sadəcə sənətini deyil, düşündüklərini də yazmağı rədd etmişdi.

Ona görə biri Qustav Klimti tanımaq istəyirsə, rəsmlərinə baxmalıdır. Ayrıca dövrün Vyanası da Klimt əsərlərini analiz edərkən diqqətə alınmalıdır. Vyanada rəsm çəkdiyi dövrdə cinsəllik populyardır.

Sadəcə cinsəllik baxımından da deyil, bir çox sənətkar və elm adamını olması baxımından elm və incəsənət mərkəzi olaraq da tanınmaqdadır.

Cinsəlliyin incəsənətə bu qədər təsir etdiyi dövrdə Klimt kimi sənətkarı da təsir etməməsi haradasa mümkün deyil. Onu tanıyan və atelyesini ziyarət edən şəxslərin ifadələri də bunu dəstəkləyir.

O dövrdə incəsənət tənqidçiləri Klimtin atelyesində bir çox qadının tənbəl şəkildə öz hallarına buraxıldığını və Klimtin bu qadınları izləyərək anlıq eskizlər çəkdiyini yazırlar.

Klimt o qədər şorgözdür ki, beyin qanaması nəticəsində həyata gözlərini yumduğunda 14 qadın miras davası açmış və 4-ü bu davanı qazanmışdı.

“Öpüş” isə eşqin rəsmidir. Zatən ilk dəfə sərgiləndiyində adı “Öpüş” deyil, “Aşiqlər” olaraq yazmaqdaymş. Əsər günümüzdə çox məşhur simvol halına gəlmişdi.

Saysız reproduksiyası vardı. Açıqcaları, əşyaları və kopyaları ilə böyük ikonadı. Eşqin və şəhvətin ikonası.

1905-ci ildə qurucularından biri olmasına rəğmən “Secession” qrupundan bəzi üzvlərlə yaşadığı anlaşmazlıqlardan dolayı ayrıldı və qısa müddət sonra 1907-1908-ci illərdə şah əsəri olaraq tanınan “Öpüş” yaratdı.

Əsər 180 x 180 sm ölçülərindədir. Kətan üzərində yağlı boyadan istifadə edilərək çəkilmişdi. Günümüzdə Vyanada Beldever sarayındakı muzeydə sərgilənən bu rəsm incəsənət tarixinin ən məşhur əsərlərindən biridir.

İndi rəsmi analiz edək. Biri qadın, biri kişi 2 obraza baxın. Bir araya gələrək maraqlı cismə çevrilmişdilər. Sanki yeni orqanizm yaratmışdılar. Rəsmdəki obrazlar öpüş sırasında özlərini itirmiş kimidirlər. Ətraflarında olan hər şey yox olmuş və qızıl kimi parıldayan dünyaya keçid etmişdilər.

Klimt perspektivlikdə haradasa heç uğraşmamış və bunun yerini bəzəməyə olduqca sıx səy göstərmişdi. Bu bəzəmələrdə və detallarda simvolizmin güclü təsirini görürük. Qadın obrazının vücud xətləri və ombaları aydın çəkilmişdi.

Daha öncə bəhs edildiyi kimi bu xətlər və dolğunluq doğurqanlığı, doğurqanlıq isə əbədiliyi simvolizə etməkdədir. Ayrıca antik dövrdə yenə doğurqanlığın simvolu olan ürək yarpağının budaqları hər yerə sərpişdirilmişdi.

Bu budaqlar qadının ayaqlarına erotizmi çağrışdıracaq biçimdə dolaşmaqdadır. Klimt bu səhnəni mifoloji səhnəni işləyir kimi işləmişdi, çünki həddindən artıq müqəddəs görməkdədir. Qadın və kişi obrazları geyimlərinin işləmələri ilə bir-birindən ayrılmışdı.

Qadında dairəvi motivlər, kişidə isə köşəli və ya düzbucaqlı motivlər görürük. Bunların bir şəkildə kişilik və qadınlığı simvolizə etdiyi düşünülür.

Əsərin ən önəmli özəlliklərindən biri də qızıl istifadəsidir. Bunda atasının peşəsi təsirlidir, amma birbaşa deyil. Atasından əl bacarığı mövzusunda izləyərək və ya sınayaraq bir şeylər qapmış ola bilər.

Ancaq əsl olaraq İtaliya gəzintisi sırasında Ravenna olan San-Vitale kilsəsində gördüyü qızıl mozaiklərdən olduqca təsirlənmişdi. Klimt “Öpüş” rəsminin mifoloji və müqəddəs rəsm olmasını istəmiş və bu səbəblə Ravennada cənnəti simvolizə edən bu qızıl mozaiklərdən istifadə etməyə qərar vermiş olmalıdır.

Rəsmdə “qızıl vərəq” texnikasından uğurla istifadə etmişdi. Atasının təsiri də bu texnikanın istifadə formasından ortaya çıxmışdı. “Qızıl vərəq” üçün 8 fərqli üsuldan istifadə etmişdi. Ayrıca rəsmi 3 ölçülü göstərə bilmək üçün ştukaturkadan da istifadə etmişdi.

Rəsmdə zaman və ya məkan bəlli deyil. Obrazlar eşqin və öpüşün təsiri ilə reallıqdan qopmuş kimidirlər. Amma yenə də rəsmdə qəribə gərginlik var.

Bu 2 obraz bir uçurumun kənarına yerləşdirilmişdi. Bizə bu gərginliyi hiss etdirən də böyük ehtimalla bu təhlükədir. Ancaq Anjelika Baumerin mövzuyla bağlı fərqli düşüncəsi var. Baumer rəsmdəki qadının zorla öpüldüyünü düşünür.

Bunun üçün rəsmə daha diqqətli baxmağınız lazım olduğunu deyir. Kişi qadında tam bir hakimiyyət qurmaq üçün 2 əlindən də istifadə etmiş və qadının üzərinə doğru, vücudu narahat pozada əyilmişdi.

Kişinin bu formada rahat olduğu düşünülə bilməz. Qadının özünü geri çəkməsi bunu təmin etmiş ola bilərmi? Baumerin düşündükləri bu qədərlə məhdudlaşmır. Məsələn, qadının kişinin çiynində duran əlinə baxın.

Əlini yumruq kimi etmiş və barmaq uclarını içinə doğru qapatmışdı. Baumer sevən qadının o durumda əlini açaraq kişiyə toxunacağını, ancaq buradakı obrazın toxunmaq istəmədiyini deyir.

Baumerin diqqət çəkdiyi ən önəmli nöqtə isə qadın obrazının ağzının qapalı olmasıdır. Sanki kişi qadının dodağından son anda yanağına keçir. Klimtin öncədən çəkdiyi qadın obrazlarının hamısının ağzı bir az açıqkən burada qapalı olmasının səbəbi kişinin onu zorla öpmək istəməsi ola bilərmi?

Bu, beyin qarışdıran bir nöqtədir. Qulağa da məntiqli gəlir. O zaman Klimt əsərə ilk başda niyə “Aşiqlər” adını qoydu? Sizcə bu 2 obraz həqiqətən bir-birinə aşiqdirmi? Yoxsa rəsmdə kişinin şəhvətinə qarşı qoymağa çalışan bir qadıb obrazı var?

Qustav Klimt əsərləri ilə müasir incəsənətin ən önəmli fiqurlarından biri halına gəlmişdi. Ayrıca Oskar Kokoşka və Eqon Şile kimi rəssamlara ciddi şəkildə təsir göstərmişdi.

ƏTRAFLI

Fransız burjuaziyası səhər yeməyində

İmpressionist rəssamlar düşünüldüyündə ağla gələn ilk adlardan biri olan Pyer-Ogüst Renuarın “Avarçəkənlərin səhər yeməyi” adlı əsəri 1880-1881-ci illər arasında tamamlanmışdı. Renuar gec dönəm əsərlərindən biri olan bu rəsm üçün sərin yay günündə dostlarının səhər yeməyinə qonaq olmuşdu.

Rəsmə mövzu olan yer-avarçəkənlər arasında olduqca məşhur məkan olan Parisin qərbində Sena çayı üzərində yer alan “Restaurant Fournaise”dir.

Renuar bu əsərində erkən dövrlərindəki impressionist şəhər mənzərələrindən uzaqlaşdığı və daha fərqli mövzudan istifadə etməsi görülməkdədir. Eyni zamanda rəssamın ən məşhur əsərlərindən biri olan “Mulen de la Qalettdə rəqs gecəsi” əsərində görülən sərbəst uclu və dağınıq fırça zərbələrinin yerini burada daha kəskin və kontorlu xətlər almışdı.

Renuarın xarici məkandan bir parça verdiyi bu əsəri bənzərlərinə görə olduqca böyük ölçülərdə çəkilmişdi. Bu səbəblə 1,3m x 1,73sm ölçülərində olan bu əsərin açıq havada başlanmış olmasına rəğmən studiyada bitirildiyini düşünülməkdədir. Rəssamların açıq havada rəsm çəkərkən qarşılaşdığı əsinti və kontrolsuz işıq kimi problemlərdən dolayı belə üsul izləməsi olduqca yayğın durumdur.

Əsəri analiz etməyə başlasaq, ilk diqqətimizi çəkən rəsmin əsasındakı romantik və emosional hava olacaq. Renuarın rəng istifadəsi bizə o əsintili qayıq gəzintisini hiss etdirəcək qədər uğurludur

. 

Rəsmin əsasına hakim olan mavi və narıncı tonları bizə işığın dramatik təsirini hiss etdirir. Ayrıca əsərdə yer alan qədəh və şüşələrin də işıq istifadəsi haqqında məlumat verdiyi görülür. Şüşənin parlaqlığını və kölgələrini ifadə etmək üçün mavi, bənövşəyi və bəyaz tonlardan istifadə edilib.

Məkan hər nə qədər açıq havada olsa da, qonaqlarımızın üstünü örtən tent işığın birbaşaa onlara çatmasına əngəl olur. Bundan ötrü rəsmə əsasən qapalı məkanda yer alırmış kimi hiss etməyimizə səbəb olan bir hiss hakimdir. Ancaq rəsmin son üst köşəsindən görülən kiçik yelkənlilər bizə harada olduğumuzu xatırladır.

Rəsmdə yer alan şəxslərə keçdiyimizdə obrazların Renuarın yaxın dostları olduğunu görürük. Rəsmin ön qismində yer alan 2 müəyyən obraz geyimləri ilə digərlərindən ayrılır. Bu 2 obrazdan biri solda məhəccərə söykənərək gözləyən obraz restoran sahibi Alfons Furnez, sağda oturan isə impressionist rəssamlardan olan və eyni zaman avarçəkən olan Qustav Kaybottdur.

Rəsmdə Renuar üçün önəmli olan biri daha yer alır. Masada oturanlardan narıncı çiçəkli şlyapası sayəsində ayrılan gözəl qadın rəssamın sevgilisi Alina Şariqodan başqası deyil. İrəlidə rəssamın arvadı olacaq bu qadın önündəki köpəklə oynayarkən əylənir.

Rəsmdə bu 3 obrazın xaricində sosiallaşan və flirt edən qələbəlik görürük. Gözəl və sərin yay günündə havanı dəyərləndirən bu qələbəlik ləzzətli yeməklər və şərablarla gözəl vaxt keçirirlər. Renuar rəsmdəki bu qarışıqlığı bizlərə nazik və dramatik şəkildə göstərmək üçün fırça zərbələrindən və rəng paletindən istifadə edib.

Digər əsərləri ilə müqayisədə daha tutarlı və kəskin fırça zərbələrdən istifadə etməsi bizə fiqurların 3 ölçülü quruluşunu xatırladır. Məsələn, öndə yer alan Qustav Kaybottun dirsəyi haradasa rəsmdə kənara çıxacaq qədər öndə durur.

Bunun xaricində bizə təqib edə biləcəyimiz bir rəng paleti təqdim edən Renuar tentdə işlətdiyi narıncı rəngini bəzən Alinanın şlyapasındakı çiçəkdə, bəzən də arxada məhəccərə əyilərək gözləyən gənc qadın Alfonsina Furnezin geyimindəki lentdə işlətməyi seçmişdi.

Eyni zamanda öndə yer alan fiqurlar arasında yenə təqib ediləcək olan baxış zənciri var. Masada oturanların üzərinə əyilən ayaqdakı kişi obrazı-jurnalist Antonio Maciolo önündəki qadına-model, müğənni, aktrisa Anjel Leqoya, Anjel gənc rəssam Kaybotta, Kaybott isə Şariqoya baxır.

Açıq havada poza verən bu şəxslərin yaratdığı hərəkətli kompozisiyaya bəzi keçik detallar əlavə olunmuşdu. Məsələn, qələbəliyin üstünü örtən tentin qayığa sallanan kənarları irəli-geri yellənərək buzə xəfif əsintini göstərir. Ayrıca rəsmin diqqət nöqtəsində 2 xətt üzərindən birləşən üçbucaq uclu form görünür. Məhəccərin yaratdığı xətt masanın sağında yer alan qadıını əlinin uzatdığı istiqamətdən gələn xətlə birləşir. Renuarın sahə illüziyasını yaratdığı bu detalı klassizmə göndərmə etmək üçün istifadə etdiyi düşünülür.

Alina Şariqo- Renuarın modeli və gələcək həyat yoldaşı
Anjel  Leqo- model, aktrisa və müğənni
Alfonsina Furnez- "Furnez restoran" sahibinin qızı
Ellen Andre - Manenin, Deqanın, Renuarın modeli və aktrisa
Janna Samari - Renuarın modeli və aktrisa

Alfons Furnez -"Furnez restoran" sahibib oğlu
Pyer Lestrenqe - DİN işçisi və Renuarın dostu
Pol Lot - Renuarın dostu, macəra həvəskarı, jurnalist və yazar
Jül Laforq - Simvolisr şair və tənqidçi
Antonio Maciolo - italyan jurnalist
Qustav Kaybott- rəssam və kolleksioner
Şarl Yefrussi - kolleksioner, müəllif və naşir
Raul Barbye - baron, müharibə qəhrəmanı və Sayqonun (indiki Hoşimin) keçmiş meri

ƏTRAFLI

Vermeerin "qara qutu"su: Rəssamlığın alleqoriyası

Daha çox “Mirvari sırğalı qız” əsəri ilə tanınan Yan Vermeerin 1666-1667-ci illər arasında tamamladığı “Rəssamlığın alleqoriyası” adlı əsər rəsssamın əsl şah əsəri sayıla bilər.

Vermeer barokko üslubundakı bu əsərində rəsm çəkməkdə olan bir rəssamı və onu modelini əks etdirmişdi. Əsər yaşadığı bütün çətinliklər, ehtiva etdiyi gizli simvollar və işlətdiyi fövqəladə işıq texnikası sayəsində rəssamlıq sənətində unikal yer tutmağı bacarmışdı.

1632-ci ildə Hollandiyanın Delft şəhərində dünyaya gələn sənətkar gənc yaşda Katarina Bolnes ilə evliliyindən 11 uşaq sahibi olur. Bu qələbəlik ailəni keçindirmək üçün çox çalışması lazım olsa da, o dövrlərdə rəsmdən pul qazanmaq olduqca çətindir. Ancaq buna rəğmən yaradıcılığa davam edən rəssamın əsərlərində evin gurultulu və hərəkətli quruluşunun əksinə olduqca dinc və sakitləşdirici hava hakimdir.

Dövrün varlı ailələrinin dini və mifoloji elementlərindən daha çox xalqdan kəsimin gündəlik həyatını mövzu alan tablolarla evlərini bəzəməsi rəssamlar arasında rəqabət ortamı yaradır. Vermeer isə bu dövrdə rəqiblərindən üstün ola bilmək üçün bütün bacarığını ortaya qoyaraq ev daxili görüntülərdə peşəkarlaşmağı seçir.

Potensial müştərilərin rəssamları əsərlərini yaradarkən izləmək üçün ziyarət etməsi o dövrlərdə olduqca məşhur idi. 1663-cü ilin yayında fransız diplomat bu tərz ziyarətlə Vermeerin qapısını döydüyündə əlində istinad olaraq göstərə biləcəyi heç bir əsəri yox idi. Diplomat ilə yaşadığı bu uğursuzluğa təəssüflənən Vermeer bir müddət sonra “Rəssamlığın alleqoriyası” adlı şah əsərini ortaya çıxarır.

Kiçik ölçülərdə çəkdiyi “Mirvari sırğalı qız” və “Tərəzi tutan qadın” kimi əsərlərinin əksinə “Rəssamlığın alleqoriyası”nda 120smx100sm ölçülərində böyük ölçüdə işləməyi seçir.  Özü üçün olduqca önəmli yerə sahib olan və yaşadığı çətin dönəmlərə rəğmən heç vaxt satmağa çalışmadığı bu əsəri 6 ay kimi uzun müddətdə tamamlayır. Rəsm çəkərək pul qazanmağa çalışan orta gəlirli  bir rəssamın heç zaman satmağı düşünmədiyi bir əsərə bu qədər vaxt xərcləməsi alışılan durum deyil. Bundan dolayı rəssamın bu əsəri öz əsəri olaraq gördüyü və yeganə qəbul etdiyi düşünülə bilər.

Rəsmi incələməyə başlasaq, ilk gördüyümüz bir rəsm atelyesinə qonaq olduğumuzdur. Solda qıvrılaraq açılan pərdə arxasından içəridə olub bitənləri izləyənləri salamlamaqdadır. Adətən teatr səhnəsini xatırladan bu görüntü bizə bir-birindən fərqli bir çox şey göstərməkdədir.

Əsərlərində tək bir qadın fiqurundan istifadə etməyi alışqanlıq halına gətirən Vermeerin bu əsərində də qadın fiqur görürük. Ancaq bu dəfə model tək deyil, onu çəkən rəssamı da arxası dönuk olaraq görürük.

Mavi don geyinmiş model gözlərini utancaq şəkildə həm rəssamdan, həm də izləyicidən qaçırır kimi görünür. Əlində truba və kitab tutan qadın eyni zamanda dəfnə yarpaqlarından düzəlmiş tac da taxmaqdadır. Modelin gözəl qiyafətinə paralel olaraq rəssamın da dövrün son dəbinə uyğun qiyafət geyindiyini görə bilirik. Zolaq-zolaq uzanan qıvrımlı yeləyi və zərif şapkası ilə çalışan rəssamın bu görüntüsü işinə nə qədər önəm verdiyini göstərir.

Eyni zamanda masanın üstündə olan maska və divarda yer alan xəritə - heykəl və çap sənətlərinə edilən simvollar olaraq qarşımıza çıxmaqdadır.

Vermeer işığı ən yaxşı şəkildə istifadə edən rəssamlardan bir olaraq bu əsərində də təsirli işıq istifadəsinə imza atmışdı. Modelin üzünə vurran işıq, eyni zamanda masanın üstünü, yerdəki kafelləri aydınlatmaqda, hətta kürsünün metal səthlərində belə kiçik parıltıyla görülməkdədir.

Vermeerin digər əsərlərin incələndiyində rəsmlərində bəzi dəyişikliklərə getdiyi və çəkdiyi motivləri qapadaraq rəsmdən çıxartdığı fərq edilmişdi. Ancaq “Rəssamlığın alleqoriyası”nda bu duruma rast gəlinmir. Hətta əvvəlcə çəkməsi gözlənilən arxadakı divarı öndəki şamdan çılçıraq və stuldan sonra işləməyi seçmişdi. Bu durum da Vermeerin bu əsər üçün qüsursuz plan hazırladığı və ona ən yaxşı şəkildə bağlı qaldığı deyilə bilər.

Vermeerin çox əsərində mövcud olan bu dərinliyi yaxalamaq üçün hansı texnikalara müraciət etdiyi hələ tam olaraq anlaşılmamışdı. Rəssamın hansı texnikadan istifadə etməsinə dair fərqli ehtimallar üzərində durulmaqdadır.

Bunların ilki: Fotoaparatın icadından çox uzun zaman öncə inkişaf etdirilən “Camera Obscura” adlı alətdən istifadəsi ehtimalıdır. “Qara qutu” olaraq da bilinən bu alətdən eynən fotoaparat kimi 3 ölçülü nəsnələri 2 ölçülü görüntülərə çevirmək üçün istifadə olunurdu. Arxada yer alan xəritənin orijinal ölçülərinə uyğun gəlməsi və nəsnələrin realist işlənməsi ağıllara Vermeerin bu cihazdan istifadə etməsi ehtimalını gətirməkdədir.

Ancaq yerdə olan kafellərin o dövrdə yaşayan orta gəlirli rəssamın atelyesində olmayacaq qədər bahalı olması əks etdirilən bu anın rəssamın fantaziyası ola biləcəyini düşündürməkdədir. Eyni zamanda rəssam və modelin mütənasibsiz biçimdə çəkilmiş olması bu anın və məkanın real ola bilməyəcəyini düşündürən 2-ci ehtimalı gücləndirir.

Əsərdə fərq edilən diqqətçəkici digər ünsür isə divarın üstündə, modelin əlinin altında görülməkdədir. Əsərin orijinal halında görülən bu kiçik dəliyə Vermeerin daha 17 əsərində rast gəlinir. Bu dəlik o zamanlar tez-tez istifadə olunan bir texnikaya xidmət etməkdədir. Bu texnikaya görə dəliyə ucuna ip bağlanmış çertoj nöqtəyə yerləşdirilir. Ardınca ip təbaşirlənib gərildiyində perspektivdə lazım olan sıralanmanı etmək üçün istifadə olunur. Vermeer bu texnika sayəsində rəsmdəki nəsnələri qüsursuz perspektivdə yerləşdirməyi bacarmışdı.

Ayrıca uzun illər boyu modelin əlindəki nəsnlər kimi simvolik elementlər açıqlanmamışdı. Ta ki fransız incəsənət tarixçisi rəsmdəki modellə bağlı qəribə faktı ortaya çıxarana qədər. Tarixi şəxslər haqqında bir simvollar lüğəti olan Çezare Ripanın “Iconologia” adlı əsərində bir əlində truba, digər əlində kitab tutan, dəfnə yarpaqlarından düzəldilmiş tac taxan şəxs “Kleio” adlı ilham pərisindən danışılmaqdadır. Əlində tutduğu truba şanı simvolizə edərkən kitab müdriklik anlamı daşımaqdadır. Dəfnə yarpağından düzəldilən tac isə qələbəni və əbədi həyatı simvolizə etməkdədir. Rəsmdəki rəssamın da Kleyonu tacından başlayaraq çəkdiyi görülməkdədir.

Katolik flamand olan Vermeerin bu alleqorik fiqur xaricində çilçıraqda istifadə etdiyi cüt başlı qartal simvolu isə katolik Habsburq sülaləsini təmsil edir. Şamdanda mumun olmaması isə bu sülalənin Hollandiya üzərindəki təsirini itirməsi anlamına gəlir. Ayrıca arxadakı divarda yer alan xəritə də katolik Hollandiyanın xəritəsidir.

Vermeer 1675-ci ildə dünyasını dəyişdikdən sonra əsər həyat yoldaşı tərəfində uzun müddət saxlanmışdı. Təkrar gün üzünə çıxması isə yerli rəqiblərindən biri olan Piter de Xoxun Vermeerin imzası üzərində öz imzasını ataraq əsəri satması ilə oldu.

Ardınca əsərin Vermeerə aid olduğunun ortaya çıxması və fotoqrafçılığın yayılması ilə əsərin önəmi anlaşılır. XX əsrə gəldiyində isə əsər Vyananın ən hörmətli əsəri olmağı bacarır. Ancaq olaylar bununla kifayətlənmir və İkinci Dünya Müharibəsində nasistlərin Avstriyanı işğalından sonra tarixin doymaq bilməyən kolleksioneri tərəfindən ələ keçirilir. Bu şəxs Hitlerdən başqası deyil. Hitler əsəri Münhenə apararaq planladığı nəhəng incəsənət qalereyasının bir parçası olması üçün 8000-i keçən digər əsərlərlə bərabər saxlayır. Hitlerin ölümündən sonra əsərlərin sahiblərinə qaytarılması sayəsində “Rəssamlığın alleqoriyası” Vyanaya qayıdır.

Günümüzdə Vyana İncəsənət Tarixi Muzeyində sərgilənən Vermeerin bu “yeganə” əsəri yaşadığı bütün çətinliklərin ardınca sirri və gözəlliyi ilə yeni izləyicilərini gözləməkdədir.

ƏTRAFLI